مدایح بی صله

 بيمار اميدوار تخت چهل   رباب تمدن،

 رباب تمدن كه سال‌ها از بيماري رنج مي‌برد، صبح روز سه‌شنبه ۱۶ مردادماه بر اثر ايست قلبی در سن ۷۹سالگی از دنيا رفت  روز پنج‌شنبه ۱۸ مرداد و در قطعه‌ی هنرمندان بهشت زهرا (س) تهران به‌خاک سپرده شد.روحش شاد و یادش گرامی باد.

اين شاعر متولد آبان‌ماه سال 1307 در جهرم كه همسر خليل ساماني (موج) و مادر سپيده ساماني بود، در سال 1328 فعاليت‌هاي ضد نظام سلطنتي را شروع كرد. آن زمان با نام‌هاي مستعاري همچون «دوشيزه رباب ت.» شعرهاي اجتماعي و سياسي خود را در روزنامه‌ي «چلنگر» چاپ مي‌كرد. پس از كودتاي 28 مرداد 1332 به‌دليل انديشه‌هاي ضد سلطه تحت پيگرد قرار گرفت و مدتي در اختفا زندگي مي‌كرد. از سال 1348 مبارزات پنهاني و فعاليت‌هاي سياسي خود را دوباره آغاز كرد. شناخت‌نامه‌ي رباب تمدن به‌روايت سپيده ساماني سپيده ساماني كه خود از شاعران غزل‌سراي معاصر است و تنها فرزند رباب تمدن، در شناخت‌نامه‌ي مادرش مي‌نويسد: رباب، تحصيلاتش را در جهرم به پايان برد و از سال ‌1328 به فعاليت بر ضد نظام سلطنتي كشيده شد. او كه از مدت‌ها پيش به طنز سياسي - اجتماعي روي آورده بود، پس از انتشار روزنامه‌ي «چلنگر» همكاري خود را با آن آغاز كرد و با نام‌هاي مستعار «دوشيزه رباب. ت» و «دوشيزه ر. اميدوار» ‌به چاپ اشعار خود پرداخت. به سبب انديشه‌هاي ضدسلطه بعد از كودتاي ‌28 مرداد ‌1332 تحت پيگرد مقامات امنيتي قرار گرفته، مدتي در جهرم و لار در اختفا به سر مي‌برد. ساماني درباره‌ي آشنايي تمدن با خليل ساماني (موج) آورده است: در سال ‌1334 در جهرم نامه‌اي از «موج» - شاعر معاصر - كه سرپرستي قسمت ادبي بعضي از مجلات را عهده‌دار بود، به دستش رسيد و مكاتبات آن‌ها آغاز شد. از سال ‌1328 با آثار يكديگر در مجلات و روزنامه‌ها آشنا شده بودند، اما براي نخستين‌بار در تهران يكديگر را ملاقات و در پنجم مردادماه سال ‌1336 با هم ازدواج كردند. از همان زمان بناي «انجمن ادبي صائب» كه به همت «موج» همه هفته در روزهاي جمعه تشكيل مي‌شد، طراحي و پي‌ريزي شد و نشريه‌ي ماهنامه‌ي اين انجمن با نام «باغ صائب» تا زمان حيات همسر رباب، يعني تا مردادماه ‌1360 انتشار يافت. اما رباب تمدن در سال ‌1348 به بيماري ام.اس دچار شد. در اين شناخت‌نامه همچنين آمده است: يك دست و پاي او سنگين و سست شد و پس از مدتي دست و پاي ديگرش هم از كار ماند و ناچار، در سال ‌1357 روي صندلي چرخدار نشست. البته در سال ‌1353 به مدت شش ماه براي معالجه به پاريس رفت و در آن‌جا بستري شد؛ اما درمان مؤثر واقع نشد. «پيام مادر ايران به مادر فلسطيني» از سروده‌هاي رباب در دوران اقامتش در پاريس است. خليل ساماني در سال ‌1360 به علت حمله‌ي قلبي درگذشت و سپيده ساماني كه سال‌ها از مادرش نگهداري كرده بود، به علت بروز مشكلاتي در سلامتي‌اش و با اصرار خود تمدن، در زمستان سال ‌1364 او را در سراي سالمندان نيكان تهران بستري كرد. تمدن تابلويي را با اين مضمون: «رباب افتاده‌ام در دست گوهرناشناساني // كه نشناسند قدر گوهر يكدانه‌ي ما را» بالاي تخت خود داشت و در سال‌هاي سراي سالمندان هم از طرق رايو پي‌گير اخبار سياسي بود.  بازگويي يك ديدار سپيده ساماني درباره‌ي فعاليت‌هاي اجتماعي - سياسي و ادبي مادرش می گوید . او با تأكيد بر شخصيت اجتماعي و مبارزاتي رباب تمدن گفت: درواقع چون در كتاب «شبيخون» (مجموعه‌ي اشعار رباب تمدن كه توسط سپيده ساماني گردآوري شده است) كم‌تر به اين مسأله اشاره شده، در اين‌جا خاطر نشان مي‌كنم كه آن‌چه بسيار اهميت دارد، همين شخصيت اجتماعي - سياسي رباب است. او در شهر خودش - جهرم - يك فرد سرشناس و استثنايي محسوب مي‌شد و مبارزه عليه ظلم، بي‌عدالتي و به‌دست آوردن حقوق زنان، كارگران و مردم، برايش اهميت زيادي داشت. ساماني افزود: رباب از سال ‌1348 به بعد، مبارزات پنهاني را در پيش گرفته بود و به تمام گروه‌هاي سياسي مبارز كمك مي‌كرد و تنها چيزي كه برايش اهميت داشت، مبارزه با شاه بود. از جمله گروه‌هايي كه با آن‌ها همكاري مي‌كرد، هواداران شريعتي بودند، كه كتاب‌هاي دكتر را مي‌آوردند و در منزل ما پنهان مي‌كردند. اتفاقا در همان زمان منزل ما لو رفت و ساواك مرتب مي‌آ‌مد بازجويي و هر روز چيز تازه‌اي پيدا مي‌كرد. او در ادامه يادآور شد: از رباب خواستند كه براي بازجويي برود؛ اما او به دليل بيماري نرفت و در نتيجه منوچهري ـ شكنجه‌گر معروف ساواك ـ به منزل ما آمد و بازجويي كرد. اما او با شجاعت تمام صحبت مي‌كرد؛ براي نمونه وقتي منوچهري موقع رفتن از ايجاد مزاحمت عذرخواهي مي‌كرد، رباب پاسخ داد كه اين كار مزاحمت نيست؛ مزاحمت اين است كه مردم را با اتو و سرب داغ و ... شكنجه مي‌كنيد. ساماني با اشاره به جسارت رباب تمدن در مبارزه عنوان كرد: اين اتفاق‌ها به حدود سال ‌52 برمي‌گردد كه كم‌تر مبارزه‌ي سياسي در كار بود و رژيم شاه در اوج قدرت قرار داشت. آن موقع كتاب‌هايي را از ما گرفته بودند كه هر كس را به مناسبت هر جلد آن‌ها ‌10 سال زندان مي‌بردند؛ اما رباب سر نترسي داشت؛ حتا بعدها او را متهم كردند به اين‌كه رابط بين چريك‌هاي فدايي و مجاهدين است؛ درحالي‌كه اين‌گونه نبود. سپيده ساماني همچنين گفت : مبارزات رباب تمدن ادامه داشت تا زماني كه انقلاب شد؛ آن موقع روي صندلي چرخ‌دار مي‌نشست. در روز بيست‌ودوم بهمن، يكي از اقوام آمد و او را با ماشين برديم تا اتفاقات آن روز را ببيند. تنها آرزويش سرنگوني رژيم شاه بود. در روزنامه‌ي طنز آن زمان شعر مي‌نوشت و حتا اوايل انقلاب به دولت موقت انتقاد مي‌كرد؛ تا اين‌كه ديگر بيماري‌اش سخت شد. او سپس با اشاره به توجه رباب تمدن به حقوق زنان و سرودن شعرهايي با اين مضمون متذكر شد: در آن زمان، زنان امكان رشد و شكوفايي و زمينه‌هاي فرهنگي و اجتماعي را نداشتند، اما رباب حتا عليه پدرش شعر مي‌گفت و در مجلات چاپ مي‌كرد. او عضو سازمان‌هاي زنان بود و شعرهاي خيلي تندي در اين زمينه دارد. حتا در جمعي هم كه وزير فرهنگ آن زمان حضور داشت، اشعارش را مي‌خواند و البته بعدا به او ايراد مي‌گرفتند. ساماني تأكيد كرد : زنان را نه تنها در ايران، بلكه در تمام دنيا عقب نگه داشته‌اند. اما رباب يك مبارز بين‌المللي بود كه حتا در شهر عقب‌افتاده‌ي جهرم آن سال‌ها، جشن روز بين‌المللي زنان را برگزار مي‌كرد و براي ‌17 مارس شعر دارد. شعر رباب، نوعي شعر عريان و شعارگونه است و من كمتر نظير آن را ديده‌ام. شعر او پرخاشجو، انتقادي، اجتماعي و محكم است و انگار بايد در ميتينگي خوانده شود. او درباره‌ي زبان شعري رباب تمدن نيز اظهار كرد: جايي‌كه او شعر غيرسياسي، مادرانه و غنايي مي‌گويد و در واقع احساس شخصي‌اش غلبه دارد، زبانش عاميانه است ؛ اما وقتي شعر حماسي و انقلابي مي‌گويد، ديگر زبانش به اين صورت نيست. سپيده ساماني در ادامه تصريح كرد: رباب اصلا در خط نام‌دار شدن نبود؛ آن‌چه مهم است ، برجسته بودن كتاب اوست و به عقيده‌ي من اگر در ‌60 سال اخير تا زمان بيمار شدنش، پنج شاعر برجسته‌ي زن داشته باشيم، رباب حتما يكي از آن‌هاست. البته حافظ هم شاعري است كه در صد سال اخير شناخته شده و سهراب سپهري هم تا زماني كه مرد، چندان شناخته شده نبود. براي هنرمند، نام‌دار شدن مهم نيست و كار خوب و ارزشمند پنهان نمي‌ماند. او درباره‌ي چگونگي شعر گفتن رباب تمدن بعد از بيماري، گفت: تا چند سال شعر مي‌گفت و من مي‌نوشتم، اما ديگر مدتي است كه نمي‌تواند بگويد. درواقع كسي كه قادر به صحبت كردن نباشد، شعر گفتن هم برايش غيرممكن مي‌شود؛ اما او هميشه اميدوار است و اميد، يكي از خصوصيات شعر و زندگي ‌اوست.   يکی از سروده‌های رباب تمدن، که در بهار سال ‌۱۳۳۹ سروده شده است: خالی ز مرغ حق شده صحن چمن چرا؟ اين باغ و راغ، مسکن زاغ و زغن چرا؟ صياد دل‌سياهی اگر گرم صيد نيست از خون بلبلان شده سرخ اين چمن چرا؟ چون سومنات ملک ز بت‌های فتنه شد همچون خليل نيست يکی بت‌شکن چرا؟ مرد وطن ز حال وطن از چه غافل است؟ فرياد «ای وطن» به لب بی‌وطن چرا؟ کم‌تر دم از نژاد سپيد و سياه زن! دل باختن به سفسطه‌های کهن چرا؟ اين ما و من نتيجه‌ی بيگانگی بود در جمع يکدلان سخن از ما و من چرا؟ زن از حقوق خود ز چه رو بهره‌مند نيست؟ اين‌جا ز حق خويش بدوزم دهن چرا؟! قانون ما نداده اگر برتری به مرد حاکم به زندگانی خود نيست زن چرا؟ بسته‌ست اوستاد سخن لب ز گفت‌وگوی خاموش شو «رباب»، بيان سخن چرا؟ تمدن در شعر ديگری گفته است: هر چند که دست‌بسته و پا به گلم از روی تمام دوستداران خجلم گويند که بی‌دواست دردم، ليکن بيمار اميدوار تخت چهلم»

          شیب فاضلاب هستی انگار اینجا پایان یافته است

محمد مختاري" به تاريخ اول اردي‌بهشت سال 1321 خورشيد در مشهد متولد شد و تحصيلات ابتدايي و متوسطه را در همان شهر گذراند و سپس وارد دانشگاه فردوسي مشهد شده و در سال 1348 در رشته زبان و ادبيات فارسي فارغ‌التحصيل شد.

اولين اشعار او در همين سال‌ها در مجلات نگين و فردوسي به چاپ رسيد. و كتاب ترجمه « واقع‌گرايي و داستان بلند» از جان آپدايك را نيز در همين دوره منتشر نمود.

در سال 1351 با مريم حسين‌زاده، نقاش، ازدواج كرد كه حاصل آن دو پسر به نام‌هاي سياوش و سهراب است.

او در سال 1352 فعاليت خود را در بنياد شاهنامه فردوسي آغاز كرد و پس از مدتي به عضويت هيئت‌علمي آن درآمد. حاصل كارهاي او در اين سال‌ها تصحيح داستان سياوش شاهنامه بود كه به سال 1363 بدون ذكر نام او در روي كتاب و فقط باذكر نام در مقدمه منتشر شد.

وي در سال‌هاي 1355 تا 1358 مجموعه شعرهاي دروهم سندباد، قصيده‌هاي هاويه، برشانه فلات و شعر57 را منتشر كرد. از سال 57 تا 59 در دانشكده هنرهاي دراماتيك به تدريس پرداخت تا زمان انقلاب فرهنگي.

محمد مختاري از سال 1359 تا سال 1360 دبير كانون نويسندگان ايران بود و در همين وقت به جمع‌آوري مجموعه شعر بهار و واقعه نيز پرداخت كه در سال 1361 با دستگيري و زنداني شدنش اين مجمومه ازميان رفت. تا سال 1363 در زندان بود و حكم انفصال دائم از كليه خدمات دولتي براي او صادر شد.

در سال 1363 از زندان آزاد شد و در اين سال‌ها به سرايش منظومه ايراني، خيابان بزرگ و سحابي خاكستري پرداخت كه اين كتاب‌ها بعدها توسط انتشارات توس به چاپ رسيد.

از سال 1365 عضو شوراي سردبيري مجله دنياي سخن شد . پس از آن نيز با مطبوعات ديگر از جمله تكاپو همكاري نزديك داشت.

مختاري در اواخر دهه 60 كتاب‌هاي شعر بلند آرايش دروني و حماسه در رمز و راز ملي را منشر كرد.

در سال 1371 كتاب زاده اضطراب جهان را منتشر نمود كه حاوي 150 شعر از 12 شاعر اروپايي بود و درهمين سال كتاب وزن دنيا را چاپ كرد كه مجموعه شعري از خودش بود و نيز كتاب هفتاد سال عاشقانه كه آنتولوژي شعر عاشقانه معاصر ايران از 1300 تا 1370 است با مقدمه‌اي فاضلانه.

در سال 72 كتاب انسان در شعر معاصر را چاپ كرد كه در حوزه نقد ادبي است و در اين سال‌ها از مجموعه زندگي‌نامه‌ها كتاب‌هاي تسوتايوا، آنا آخماتوا، مايا كوفسكي و ماندلستام منشر شد.

در سال 1374 برگ گفت و شنيد از او در كانادا به چاپ رسيد كه مجموعه سخنراني‌هايش درباره شعر و ادب و فرهنگ بود. و ي در سال 1376 نيما و شعر امروز را در كتاب ري‌را چاپ كرد. در اواخر عمر خويش مشغول كار بر طرح مجموعه كتاب‌هاي شاعران معاصر بود كه كتاب‌هاي آتشي، رويايي و كسرايي به‌انجام رسيد.

هم‌چنين دو كتاب چشم مركب و تمرين مدارا(مجموعه مقالات) از او پس از مرگش منتشر شد.

مختاري در سال‌هاي آخرين عمر خويش مشغول فعاليت براي راه افتادن دوباره كانون نويسندگان بود كه نقش مهمي در امضاي اعلاميه معروف به متن 134 نويسنده داشت . وي در سال 1377 به هم‌راه پنج نويسنده عضو كميته تدارك و برگزاري مجمع عمومي كانون نويسندگان به دادسراي انقلاب احضار شد و در همين دوره توسط مأموران وزارت اطلاعات تهديد به مرگ شده‌بود.

او در روز پنج‌شنبه دوازدهم آذرماه يك‌هزار و سيصد و هفتاد و هفت خورشيدي توسط مأمورين وزارت اطلاعات وقت ربوده و به قتل رسيد و وزارت اطلاعات در اعلاميه پانزدهم دي 1377 با صدور اعلاميه‌اي دخالت عناصر آن وزارت‌خانه را در قتل محمد مختاري تأييد نمود.

با مرگ مختاري فرهنگ و ادب فارسي يكي از نخبه‌گان خود را ازدست داد: منتقدي تيزبين، شاعري بلندمرتبه، اديبي فرزانه و انساني آزاده.

صداي پاهاي پاييز

خواب سپيد خر گوش ها را

 خنج مي زند

در بستري كه درآن

اندوه نفس هايم

 حجم بالغ زندگي را

 بالا مي آورد

طعم بوسه هاي تو را مي دهد ،

صورتي روي لبانم

كه چسبيده است

 بر لبه ي فنجان قهوه اي

كه خنده هاي زني

افتاده است در ته آن ؛

عطر الكل و سيگار؛

دوبيتي هاي ترك خورده اي

كه در لابه لاي پلك هام

جان مي گيرد،

 در پناه كوچه اي كه از ديدار ي تازه مي شود.

 ليوان نصفه ي آب

 و كمي لبخند

كه به سرفه مي افتم

 ازنگاهي كه سخت گلوگيرم كرده است

در ليوان نصفه ي آب.

در خاکستر سیگاری که دود می شود

در ته فنجان های چای

 مربای صبح های آلبالو

خمیازه ی میز های رستوران ها

بو سه ها و نوازش هایی

که خسته کرده است

 تو را و کسی که تو را می بوسد

نه

چیزی نمانده

جز رد پای زرد بعد از ظهر های پاییزی

که حالا فقط قسمتی از سر گیجه های

یک جفت کفش روانی اند

و انگار همیشه لحظه هایی هست

 که دوست بداری

 روانی کفش هایت را

و دوست بداری

رد انگشتانی را که در نوازشت جا مانده اند

و دوست بداری کسی را:

((دست های تو گرم است))

دست های تو که دیگری نیست

دست هایی که همیشه کسی را می بوسد

از پس آواز محزون واژه ی بدرود

در کوچه هایی که پر از نیلوفران آبی اندوهند

کسی که دیگری نیست.

که فراموش کنم

حجمی از خون وآب

 مآوایم بود 

پیش ازآنکه تولدم را

 با نافی بریده به خون نشسته

بگریم

وشیره ی گل های خشخاش

 تسکینم نمی دهد

 که از پستان مادرم

درد نوشیده ام

 درد

 آغشته به ردی سفید

که بخت زنی از آن می رود

 با قامتی برهنه و بی جان

 روییده ام

 گویی درختی نیم سوخته از زمین

با دو انار کال

 وشاخه هایی آشفته که

در باد زوزه می کشند

منوچهر آتشی آوای خاک را پاسخ داد

کویر که بروید

عصیان ریشه می گیرد

اما

کسی تولد عصیان را تبریک نمی گوید

من کویرم که در من عصیان جان می گیرد

اما کسی

تولد مرا جشن نمی گیرد

جشن نمی گیرد...

همه اش از سر دلتنگی است مثل من غریب که بمانی باران همیشه مونس تو است.